Pinyin và bốn thanh điệu: nền tảng phát âm cho người mới

Một âm tiết tiếng Trung gồm những gì

Gần như mọi âm tiết tiếng Trung được ghi bằng pinyin đều có ba phần: thanh mẫu (phụ âm đầu), vận mẫu (phần vần) và thanh điệu đặt trên nguyên âm chính. Ví dụ trong 'hǎo', 'h' là thanh mẫu, 'ao' là vận mẫu, còn dấu ˇ báo thanh ba. Có một số âm tiết không có thanh mẫu như 'ài' hay 'wǒ', nhưng vận mẫu và thanh điệu thì luôn có mặt.

Điều khiến người Việt dễ nhầm là pinyin không phát âm giống chữ Latin tiếng Việt. 'q', 'x', 'zh', 'c' đều là những âm không có tương đương trực tiếp. Vì vậy, đừng đọc pinyin theo phản xạ tiếng Việt; hãy học từng âm qua tai và bảng phát âm chuẩn.

Bốn thanh điệu và thanh nhẹ

Tiếng Trung phổ thông có bốn thanh điệu cơ bản, cộng thêm thanh nhẹ. Sai thanh điệu thường làm đổi hẳn nghĩa, nên đây là phần cần luyện sớm và kỹ.

1. 01Thanh 1 (ā): cao và bằng, giữ đều như kéo một nốt dài. Ví dụ: 妈 mā (mẹ).
2. 02Thanh 2 (á): đi lên, như khi hỏi lại 'hả?'. Ví dụ: 麻 má (cây gai).
3. 03Thanh 3 (ǎ): xuống thấp rồi lên nhẹ, phần đáy mới là điểm nhận diện. Ví dụ: 马 mǎ (ngựa).
4. 04Thanh 4 (à): rơi mạnh và dứt khoát từ cao xuống. Ví dụ: 骂 mà (mắng).
5. 05Thanh nhẹ: đọc ngắn, nhẹ, không nhấn. Ví dụ: 妈妈 māma, chữ thứ hai đọc nhẹ.

Ba quy tắc biến điệu cần nhớ

Thanh điệu ghi trên giấy đôi khi khác thanh điệu khi nói, do hiện tượng biến điệu. Ba trường hợp phổ biến nhất dưới đây xuất hiện liên tục ngay từ HSK1.

1. 01Hai thanh 3 đứng cạnh nhau: thanh 3 đầu đọc thành thanh 2. 你好 viết nǐ hǎo nhưng đọc gần như 'ní hǎo'.
2. 02不 (bù): trước một thanh 4 sẽ đọc thành bú. 不是 đọc 'bú shì', còn 不去 vẫn là 'bù qù'.
3. 03一 (yī): đứng một mình đọc yī; trước thanh 1-2-3 đọc yì; trước thanh 4 đọc yí. 一天 yì tiān, 一个 yí ge.

Cách luyện phát âm hiệu quả

Luyện phát âm tốt nhất là nghe và nhại theo người bản xứ, thu âm lại rồi so sánh. Tai người mới thường chưa phân biệt được thanh 2 và thanh 3, nên hãy luyện theo cặp đối lập: mā/má, mǎ/mà, rồi mới ghép vào từ.

Đừng học pinyin tách rời khỏi chữ Hán và nghĩa. Mỗi khi học một từ mới, hãy đọc to cả chữ, pinyin và thanh điệu ba lần. Việc gắn âm với hình và nghĩa ngay từ đầu giúp bạn không phải sửa phát âm sai đã thành thói quen sau này.